مقاله ی در مورد پژوهش در مدارس
مقدمه:
پیچیدگی امر تعلیم و تربیت و نیز دسترسی به حوزه ای از معرفت که ما را علی رغم همه معضلات در رسالتی که بر دوش داریم ، راهبر باشد نیاز به پژوهش های علمی مختلف دارد . هرچند تاکنون به دلایل عدیده ، پژوهش وتحقیقات در آموزش و پرورش ایران ، نتوانسته جایگاه اصلی خود را پیدا کند که شاید یکی از اصلی ترین دلایل آن ، عدم باور و اعتقاد مدیران به نتایج اینگونه پژوهش وتحقیقات باشد. برخی از کشورها با بهره گیری از نتایج پژوهشها و تحقیقات به موفقیت های زیادی دست یافته اند و برخی دیگر در ابتدای راه بوده و لذا با مشکلات فراوانی دست به گریبان هستند و بدین جهت ضرورت یک تحول در اندیشه مربیان و مسؤولان این قبیل کشورها ، امرمهمی است که به خوبی احساس می شود و ایران ما نیز به دلیل ساختار عظیم تعلیم و تربیت و جمعیت بالای دانش آموزی از این قاعده مستثنی نمی باشد . امروزه توسعه و رشد ، یکی از مهم ترین مباحثی است که توجه کشورهای در حال توسعه را به خود معظوف داشته است . محدودیت منابع ، انرژی و نیروی انسانی کارآمد ، رقابت فشرده ای میان این کشورها در زمینه دست یابی به راه هایی که بتواند آنان را هرچه سریع تر به سرمنزل مقصود برساند ، ایجاد کرده است . برای نیل به هدف مقدس توسعه (( فرهنگ پژوهش در مدارس )) به نظر می رسد که ابتدا باید در نگرش آموزش و پرورش تغییراتی حاصل گردد . بدیهی است که پایه و اساس هر اندیشه ای در آموزش و پرورش بستگی به حمایت دست اندرکاران تعلیم و تربیت آن کشور دارد .
فضيلت دانستن علم كافي نيست؛ براي رسيدن به سطوح بالاتري از علم و فن آوري نيازمند توسعه نهادهاي و مراكز آموزشي و پژوهشي و تقويت نهادها و حلقه هاي پيوند ميان دانشگاه و جامعه هستيم. به وجود آوردن شرايط مناسب براي رشد پژوهش و پژوهش مدار كردن آموزش از سويي و ايجاد فضاي مطلوب براي جذب ثمرات و تحقيقات علمي در نظام توليدي، اجرايي و اجتماعي از سوي ديگر از جمله لوازم ضروري توسعه علمي است؛ و اين مهم نيازمند سازمان بندي مناسب در عرصه هاي ملي و بين المللي است. پژوهش در مدسه و در میان دانش آموزان از جمله فعاليت هاي است كه مي تواند عامل ارزيابي موثري در روند و ميزان توسعه يافتگي و يا توسعه نيافتگي جامعه قلمداد شود، زيرا اساس پژوهش و تحقيق، به نياز در شناسايي ضعف ها و قوت هاي موجود در فرآيند آموزش و تربیت می باشد،اينجاست كه پژوهش ضرورت مي يابد و سرمايه گذاري در امر پژوهش در اولويت اول قرار مي گيرد. پژوهش دانش آموزان از مجموعه پژوهش هاي موجود در جامعه آموزشی و تربیتی، مي تواند اولين و مهم ترين پژوهش ها باشد، زيرا با قبول تقدم توسعه آموزشی و تربیتی بر توسعه سایر موارد می باشد، كه اين فرض مطرح مي شود. در نهايت با توجه به نگاه سيستمي كه ارتباط بين پژوهش هاي فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و سياسي ضروري مي داند، امكان نظري و علمي توسعه توامان، اصل قرار گرفته وانتقال يافته ها و تجربيات به همه عرصه ها و بخش هاي جامعه ضروري، و حركت جامعه و عناصر آن معني دار مي شود. . .
براي نوسازي جامعه علمي ايران بدون ترديد نقش آموزش و پرورش در تربيت انسان نوين در اولويت اول قرار مي گيرد. در چنين جامعه اي براي رسيدن به اهداف مورد نظر و در راستاي حل مسائل و خروج از تنگناها، طبيعي است كه انسان نوين هميشه خرد و تدبير خود را به كار اندازد و راهي ارائه كند. اگر حل مشكلات و معضلات جامعه را از طريق پژوهش و تحقيقات علمي جستجو كنيم، به تدريج ذهنيت علمي در جامعه شكل مي گيرد و شكوفا و خلاق مي شود. در جامعه كنوني، ما به افراد فرهيخته، شكيبا و انديشمند نياز داريم و بايد چنان عمل كنيم كه بستر و زمينه مطلوب فرهنگي براي پرورش استعدادها و خلاقيت ها فراهم آيد و اين مهم ميسر نيست مگر با آزاد انديشي و شكيبايي؛ براي تحقق جامعه علمي نوين بايد افكار و انديشه هاي گوناگون به تضارب بپردازد و برآيند حاصل از آنها به عنوان بهترين قول برگزيده شود؛ به ديگر سخن، قابليت تحمل عقايد و انديشه هاي ديگران و گسترش شكيبايي و بردباري و يا به عبارتي تساهل و پرهيز از هر نوع يك سونگري از اهم واجبات و ضروريات است و اين بايد جزء لاينفك و ستون بنيادين نظام آموزش و پژوهش كشور باشد. راه دیگر
عاقلانه ترين و مطمئن ترين راه جهت پرورش قدرت پژوهش و تحقیق در دانش آموزان آن است كه رقابت پذيري و نوآوري را در آنها بپرورانيم و با تكيه بر مباني فرهنگي و اعتقادي، دانش آموزان را مقتدر و توانا تربیت كنيم. براي دست يابي به بيشترين بهره گيري ازآموزش و تربیت بايد موانع رشد فرا راه تربيت وآموزش برداشته شود و شرايطي فراهم آيد تا بيشترين باروري استعدادهاي علمي و پژوهشي در میان دانش آموزان تحقق يابد و به شكوفايي علمي و فرهنگي جامعه منجر شود، و اين كافي نيست كه تنها به تربيت پژوهشگران و دانشمندان همت بگماريم بلكه لازم است فرهنگ تحقيقاتي و علمي در كل جامعه گسترش يابد و اين امر از اهميت اساسي برخوردار است. لازم به يادآوري است كه پژوهش از آموزش جدا نيست و بررسي مسائل مربوط به پژوهش در كشور ابعاد مختلفي دارد، مانند كميت و كيفيت در آموزش و پژوهش، كارآيي موسسات پژوهشي، و بهره گيري بهينه از نيروي انساني .
مشکلات عمده پژوهش دانش آموزان در مدارس
آيا پايين تر بودن شاخص هاي نظام تحقيقاتي در كشوري نظير ايران در مقايسه با كشورهاي پيشرفته را مي توان در اين دانست كه آنها نيازمندي بيشتري به پژوهش تحقيقات دارند و به عبارت ديگر، آيا اداره امور در چنان سطحي از پيچيدگي، ضرورت بيشتري براي پژوهش ايجاد مي كند؟ و آيا در اين شرايط فقر تحقيقاتي در ايران روايتگر عقب ماندگي نخواهد بود؟ از ديدگاه صاحب نظران، ضرورت تحقيق و پژوهش ارتباطي با رشد يافتگي جوامع ندارد و چه بسا مسئله تحقيق در جوامع عقب مانده از ضرورت بيشتري هم برخوردار است، چراكه يك جامعه توسعه نيافته سوال مهمي كه در پيش رو دارد آن است كه چگونه معضل عقب ماندگي خود را جبران كند؟ به رغم وجود ضرورت پژوهش و تحقيق دركشورهاي در حال توسعه، واقعيت آن است كه جامعه اگر پيشرفت نكرده باشد يكي از عوارض طبيعي اين وضعيت، ناتواني اين جامعه در تعيين و تحقيق درست مسائل خواهد بود. . وقتي جامعه پيشرفته تر باشد توان تعريف، تبيين و تحقيق مسائل خود را دارد. ولي در جوامع عقب نگه داشته شده و يا توسعه نيافته، تبيين و تحقيق درست مسائل انجام نمي گيرد؛ بنابراين مسئله اساسي فهم اين موضوع خواهد بود كه چه عواملي سبب مي شود كه كشورهاي توسعه نيافته در تعريف مسائل خود نسبت به جوامع پيشرفته ناتوان تر باشند؟
عدم استقبال دانش آموزان ازطرح هاي پژوهشی در مدارس
تعداد کم دانش آموزان پژوهشگر
فقدان يا كمبود بودجه و امكانات مورد نياز
فقدان حمايت نا کافی از دانش آموزان پژوهشگر
فشار شديد و سبقت كارهاي آموزشی بر پژوهشي
مقررات دست و پا گيردر مدارس
نداشتن تشكيلات منسجم جهت پژوهش در مدارس
عدم انطباق ضوابط اداري و مالي موجود با روش هاي اجرايي مورد نياز تحقيقات نا هماهنگي مراكز تحقيقاتي ووزارت آموزش و پرورش
راحل های سازنده برای تحقق امر پژوهش در مدارس
برنامه ريزي صحيح براي جذب دانش آموزان علاقمند به پژوهش
منظور كردن بودجه مخصوص براي امور تحقيقاتي وپژوهشی در مدارس فراهم آوردن تسهيلات و امكانات قابل قبول براي پژوهشگران دانش آموز . هماهنگي بيشتر ميان مراكز تحقيقاتي واستفاده از امكانات آنها تأمين و تخصيص پول مورد نياز
بها دادن به امر تحقيقات وپژوهش .
اهمیت مشاركت در مدرسه
اگردانش آموز اشتباهات زیادی داشت كه به نظر می رسید كارش را سرسری گرفته به او متذكر شوید و تاكید كنید دوباره آنها را مرور كند. شما دارید به او یاد می دهید كه كاری كه انجام می دهد باید درست انجام بشود و همیشه باید «طرح های اولیه» را مرور كرد. اگر به نظرتان رسید در فهم بعضی موضوع ها اشكال دارد باید تصمیم بگیرید آیا خودتان می توانید مسئله را برایش توضیح بدهید یا بهتر این است كه بگذارید خانواده برایش توضیح بدهد.. و
هنگامی كه دانش آموز به دوره راهنمایی رسید كار معلم این است كه مطمئن بشود عادت كار كردن، كه تلاش كردن در دوران دبستان شكل بگیرد واقعا عادت شده است.
اجازه بدهید دانش آموز تصمیم بگیرد چقدر وقت صرف تكالیفش بكند و كجا و چه موقع این كار را بكند .
هنگامی كه دانش آموز به دبیرستان رسید مشاركت خود را در برخی زمینه ها محدود كنید مگر آنكه مستقیما از شما درخواست كند. و
اگر از شما خواست پیش از امتحان لغت های انگلیسی را از او بپرسید این كار را بكنید. اگر می خواهد درس را برای شما بازگو كند یا می خواهد تحقیقش را بخوانید او را همراهی كنید.. و بعضی پدر و مادرها فكر می كنند همین كه به فرزندشان بگویند مدرسه مهم است كافی است. اما پژوهش ها نشان می دهد دانش آموزان موفق معمولا آنهایی هستند كه والدینشان در مدرسه حضور فعال دارند. هنگامی كه مرتبا در تحصیل فرزندتان مشاركت می كنید پیام محكمی به او می دهید كه مدرسه مهم است. درباره موضوع مدرسه فرزندتان اعمال شما خیلی بلندتر از كلماتتان حرف می زنند
پژوهش مشارکتی در مدارس
فرهنگنامه کودکان و نوجوانان در سال های اخیر ، در تهران ، کارگاه های پژوهش مشارکتی بسیاری برای دانش آموزان و معلمان دبستانها ، گروه های آموزشی ، تکنولوژیست های آموزشی و مدیران آموزشی دبستانها و مدارس راهنمایی برگزار کرده است.
-
ارائه نمونه های موفق در به کار گرفتن روش تجربه و عمل ، در آموزش و پرورش و اعتقاد به تقویت جستجو گری و کار گروهی در سنین دبستان و راهنمایی ، با توجه به تأثیرگذاری و سازندگی سنین کودکی و نوجوانی در آینده آنان .
-
توصیه آموزش و پرورش به مدارس ایران ، برای اجرای کار پژوهشی در مدارس.
-
کمبود تجربه کار پژوهشی در میان معلمان دبستان و راهنمایی که مجری طرح بودند. روشن نبودن روش های تحقیق متناسب با سنین دبستان و راهنمایی و بالاخره فراهم نبودن یا در دسترس نبودن ابزارهای مورد نیاز کار پژوهشی از جمله کتاب های مرجع.
-
تجربه کار با کودکان و نوجوانان در شورای کتاب کودک مانند: مشاوره با نوجوانان در کار تألیف فرهنگنامه و مشارکت همکاران شورای کتاب کودک در فوق برنامه های دبستانهای آموزش و پرورش و علاقه به انتقال تجربیات به معلمان مدارس و در مقابل استقبال مسؤلین بخش دبستان از آنان.
-
تهیه کتاب مرجع عمومی در همه رشته های دانش به عنوان یکی از منابع مطالعاتی و پژوهشی دانش آموزان ، از دبستان تا دبیرستان ، توسط سازمان فرهنگنامه کودکان و نوجوانان در شورای کتاب کودک ( فرهنگنامه کودکان و نوجوانان اولین مرجع تألیفی برای دانش آموزان در ایران است که هم اکنون جلد دهم آن درحال چاپ است )
-
چهل و سه سال کار شورای کتاب کودک در زمینه ادبیات کودکان ، ترویج خواندن ، کمک به رشد و گسترش ادبیات داستانی و غیر داستانی ازجمله کتاب های علمی و کتابهای مرجع برای دانش آموزان.
فعالیت ها به دو دسته زیر تقسیم می شود :
1- فعالیت های مکمل متصل : به کلیه فعالیتها و راهبردهایی اطـلاق می شود که در راستای تحقق همه جانبه اهداف مواد درسی وایجاد فرصتهای لازم برای انتقال دانش نظری به مسائل زندگی وتمرین مهارتها با محوریت معلم طراحی واجرا می گردد.
2- فعالیت مکمل منفصل : به کلیه فعالیت هایی اطلاق می گردد که با هدف پا سخگویی به نیاز های محلی و منطقه ای و شناسایی و پرورش استعداد های خاص با شرکت داوطلبانه فراگیران انجام می پذیرد و در برنامه هفتگی مدارس ساعات خاصی برای آن پبش بینی نشده است. .
ویژگی ها: .
الف- ویژگیهای فعالیتهای مکمل متصل :
* در طول برنامه درسی هستند.
* هم جهت و هم سو با محتوای برنامه درسی می باشند.
* زمان بندی این گونه فعالیت ها واقع بینانه است.
* همه دانش آموزان در تولید وانتخاب فعالیت سهیم هستند.
* در خلال برنامه های درسی اتفاق می افتد
* منجر به تعمیق یادگیری و توسعه آن از مدرسه به جامعه می شوند.
* این برنامه ها بیشتر ابعاد نگرشی و مهارتی برنامه درسی را مورد توجه قرار می دهند.
* در راستای خوشایند کردن برنامه ها و ساعات زندگی ومدرسه ای می باشند.
* تاکید بر آموزش غیر مستقیم ( ابعاد نگرش ومهارتی برنامه درسی ) دارند.
* موجب تقویت نقش مداخله گری موثر معلم در طراحی برنامه درسی می شوند.
خلاقیت اشاره به قدرت ایجاد اندیشه های نو دارد و نوآوری به معنای کاربردی ساختن آن افکار نو و تازه است. به طور خلاصه با درنظر گرفتن نظریات فوق می توان چنین نتیجه گرفت که خلاقیت اشاره به آوردن چیزی جدید به مرحله وجود داشته و یا به عبارتی به معنای دلالت بر «پیداکردن» چیزهای جدید است هرچند که ممکن است به مرحله استفاده در نیاید. نوآوری به عنوان هر ایده جدیدی است که در برگیرنده توسعه یک محصول، خدمات یا فرآیند مـــــی گردد که ممکن است نسبت به یک سازمان، یک صنعت، یا ملت و یا جهان جدید باشد. .برای بروز خلاقیت شرایط و زمینه های متفاوتی مطرح است راههای عمده ای که می تواند محرک خلاقیت باشد، عبارتند از: و .1- فضای خلاق: یکی از راههای مهم ظهور نوآوری به وجود آوردن فضای محرک خلاقیت است. بدین معنی که معلم باید همیشه آماده شنیدن ایده های جدید از هرکس در کلاس باشد. در واقع کلاس باید در جستجوی این گونــه فکرها باشد و تنها منتظـر ارائه اندیشه جدید نماند. به کارگیری سیستم مدیریت استعداد ابزار موثری در کلاس درس به شمار می رود. معلمان با بـه کارگیری این ابزار می توانند مهارتهای دانش آموزان مستعد را به طرز صحیحی گسترش دهند.
2-دادن وقت برای خلاقیت: مدارس برای این منظور می توانند مکان مخصوصی را به دانش آموزانی که شایستگی لازم را دارند اختصاص دهند. .
3-برقراری سیستم پیشنهادات: یکی از روشهای ترغیب خلاقیت برقراری سیستم دریافت پیشنهادات است بدین ترتیب روشی برای ارائه پیشنهادات فراهم می شود.
نقش نظام آموزشي كشور در توسعه فرهنگ پژوهش در مدارس :
آموزش و پرورش بايد از نظامي پويا برخوردار باشد . به عبارت ديگر ، علم و پژوهش در آن نهادينه شده و پژوهش دانش آموزان ، جايگاه و موقعيت واقعي خود را در نظام آموزشي بازيابد . اگر چنين شود حس كنجكاوي و اشتياق به تحصيل در دانش آموزان تقويت مي گردد و استعدادهاي بالقوه به بالفعل تبديل مي شود چراكه به فرموده مولاي متقيان حضرت علي عليه السلام : « آموزش در كودكي همچون نقشي برسنگ ماندگار است . »
نقش معلمان در توسعه فرهنگ پژوهش درمدارس :
« معلمان ، نخستين مشعل‌داران پيشرفت فكري دانش آموزان هستند . معلمان مجرب و بادرك و فهم براي پربار كردن هرچه بيشتر درس ، در تمام زندگي به دنبال انديشه ها و مطالب تازه هستند . آنان به دانش آموزان مي آموزند كه چگونه علمي فكر كنند . »چگونه منطقي بينديشند ، چگونه مشاهده كنند و چگونه مشاهدات خود را منظم نمايند ، چگونه حدس بزنند و … معلمان بايد بتوانند فعاليت هاي علمي دانش آموزان را برنامه ريزي و هدايت و روحيه تعاون و هم فكري را در آن ها تقويت كنند . براي نيل به اين مهم ، معلمين بايد خود پژوهشگر باشند و با جان و دل با دانش آموزان مشاركت و همكاري داشته باشند .
خانواده در توسعه فرهنگ پژوهش در مدارس :
خانواده به عنوان بستري مناسب كه مي تواند استعدادهاي دانش آموزان را شكوفا سازد ، هميشه از جايگاه مهمي برخوردار بوده است . نقش حمايتي والدين ، تشويق ها و همفكري و مساعدت آنان در انجام پژوهش ها مي تواند در توسعه فرهنگ پژوهش در بين دانش آموزان نقش به سزايي داشته باشد . در اين راستا مي توان در آغاز سال تحصيلي ، از والدين براي حضور در مدرسه دعوت نمود و آنها را در كم و كيف پژوهش قرار داد . كلاس هاي آموزش خانواده ، مي تواند محلي باشد براي آموزش جذاب و لذت بخش روش هاي تحقيق . از آنجا كه جهت انجام پژوهش لازم است تا دانش اموزان در خارج از محيط مدرسه نيز به فعاليت بپردازند لذا همكاري والدين در اين زمينه ضروري مي باشد. .
نتيجه :
پژوهش در ابتداي امر نيازمند تفكر است. ذهني كه انديشه مدار است مي تواند براي مشكلات پيرامون خود راه حل هايي ارائه دهد و يا معضلات جامعه خود را ريشه يابي كند. يكي از علل متعدد فقر پژوهش در كشور ما بي گمان نهادينه نشدن تفكر و انديشه در نظام آموزشي ما است. براي دستيابي به افرادي توانمند كه ذهني پويا و انديشه اي شكوفا دارند نيازمند آنيم كه نظام آموزش و پرورش را از «معلومات محوري» به «انديشه محوري» سوق دهيم و انديشيدن، پرسيدن و نقد كردن را ارج بنهيم؛ در اين صورت است كه پژوهشگراني پويا را به جامعه تقديم داشته ايم. .
چنانچه آموزش و پرورش قصد توسعه فرهنگ پژوهش در مدارس را دارد بايد اين فرهنگ را در دوره ابتدايي ايجاد نموده و در دوره هاي تحصيلي بالاتر آن را بسط و گسترش دهد . متاسفانه در دوره ابتدايي جايگاه پژوهش خالي بوده و در كتب درسي مجالي براي پرداختن به آن پيش بيني نشده است . آموزش و پرورش بايد در اولين گام بايد تغييراتي را در كتب درسي اعمال نمايد تا از اين طريق حس كنجكاوي دانش آموزان ارضا شود . در برنامه درسي بايد جايي براي پژوهش در نظر گرفته شود و صد البته تنها بر محفوظات تكيه نشود و درصدي نيز به فعاليت هاي علمي آنان اختصاص يابد .
مي توان در مدارس نمايشگاهي از پژوهش هاي انجام شده برپا كرد و براي اصولي ترين پژوهش ها ، جوايزي درنظرگرفت . در سطح مناطق و ادارات كل ، پژوهش هاي نمونه در معرض ديد عموم قرار گيرد و از دست اندركاران آن قدرداني شود . به منظور تشويق نونهالان و كودكان ، مي توان مسابقه اي بين مدارس ابتدايي و به تفكيك پايه هاي تحصيلي ترتيب داد و همه دانش آموزان را به شركت در آن تشويق و ترغيب نمود . تقدير و تشكر از والديني كه در امر پژوهش و همكاري با فرزندان تلاش مؤثري داشته اند مي تواند عامل مهمي در گسترش فرهنگ پژوهش در مدرسه باشد . از طريق راديو و تلويزيون و روزنامه هاي كثيرالانتشار و يا روزنامه هاي ديواري مدارس ، مي توان اولويت هاي پژوهشي را اعلام و جدول زماني و چگونگي انجام پژوهش را آموزش داد .
منابع :
مجله علوم اجتماعي و انساني ، مجلات رشد نوآموز ، معلم ، آينده سازان و پيوند
مجموعه مقالات سمپوزيوم جايگاه تربيت در آموزش و پرورش ، انتشارات تربيت
ضرورت تحقیق و پژوهش در کلاس و مدرسه- حسین نامی پور
آموزش و پژوهش دو عامل اصلي پيشرفت – دانشگاه شهید بهشتی- زمانی زاده
ضرورت مدیریت در بخش پژوهش کشور- احمد دادکستر
www.peivand .ir